واکسن‌های mRNA کرونا، امید تازه در درمان سرطان

واکسیناسیون کووید-۱۹ ممکن است فایده‌ای وسوسه‌انگیز داشته باشد که هیچ ارتباطی با ویروسی که برای محافظت در برابر آن طراحی شده ندارد: تقویت سیستم ایمنی بدن برای مقابله بهتر با تومورهای سرطانی در حین درمان سرطان.

این نتیجه‌ی جدیدی است که روز یکشنبه در کنفرانس «انجمن اروپایی سرطان‌شناسی» در برلین ارائه شد. این تحقیق هنوز در مراحل اولیه است — هنوز وارد کارآزمایی بالینی فاز ۳ نشده — اما کارشناسان می‌گویند نتایج آن نویدبخش است.

دکتر استفنی دوگان، دانشیار ایمنی‌شناسی و ویروس‌شناسی سرطان در مؤسسه سرطان دانا-فاربر، که در این تحقیق دخالتی نداشت، گفت:

 «من با احتیاط خوش‌بین هستم. از نظر علمی منطق روشنی وجود دارد که نشان می‌دهد چرا این روش می‌تواند مؤثر باشد.»

پژوهشگران دریافتند در میان بیماران سرطانی که تحت ایمنی‌درمانی قرار می‌گیرند، آن‌هایی که در ۱۰۰ روز پیش از آغاز درمان خود واکسن mRNA کووید دریافت کرده بودند، طول عمر بیشتری داشتند.

در حال حاضر، تنها حدود ۲۰ درصد از بیماران سرطانی که از ایمنی‌درمانی استفاده می‌کنند — روشی که از سیستم ایمنی بدن برای حمله به سلول‌های سرطانی بهره می‌گیرد — به درمان پاسخ می‌دهند. یافتن راهی برای افزایش اثربخشی داروهای ایمنی‌درمانی، سال‌هاست که هدف دانشمندان بوده، اما با موفقیت اندکی همراه بوده است.

معمولاً روش‌هایی که تاکنون برای تحریک سیستم ایمنی به کار رفته‌اند یا بیش از حد ضعیف بوده‌اند و سیستم ایمنی را به اندازه‌ی کافی فعال نکرده‌اند، یا بیش از حد قوی بوده‌اند و واکنشی بیش‌فعال ایجاد کرده‌اند که به بدن آسیب می‌زند. اما به نظر می‌رسد واکسن‌های mRNA کووید-۱۹ ممکن است در «منطقه‌ی طلایی» تعادل قرار داشته باشند.

دوگان می‌گوید:

«شاید فقط به چیزی نیاز داشتیم که از نظر قدرت، در حد متوسط باشد — و ممکن است این همان باشد. البته باید تحقیقات بیشتری انجام شود.»

این تحقیقات به‌زودی آغاز می‌شود:
دکتر آدام گریپین، رزیدنت ارشد انکولوژی پرتودرمانی در مرکز سرطان MD Anderson در دانشگاه تگزاس، که یکی از سرپرستان این پژوهش است، گفت تیم او در حال راه‌اندازی یک کارآزمایی بالینی فاز ۳ برای تأیید نتایج اولیه است.

در پژوهشی که روز یکشنبه ارائه شد، گریپین و همکارانش سوابق بیش از ۱۰۰۰ بیمار مبتلا به سرطان پیشرفته ریه از نوع غیرسلول کوچک (NSCLC) را که از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ تحت ایمنی‌درمانی قرار گرفته بودند، بررسی کردند. از میان آن‌ها، ۱۸۰ نفر در فاصله‌ی ۱۰۰ روز پیش از آغاز درمان، واکسن mRNA کووید دریافت کرده بودند.

میانگین بقا در گروه واکسینه‌شده — یعنی زمانی که نیمی از بیماران هنوز زنده‌اند — تقریباً دو برابر بیشتر از گروه واکسینه‌نشده بود: حدود سه سال در مقایسه با بیش از ۱.۵ سال برای گروه بدون واکسن.

پژوهشگران همچنین نرخ بقا را در گروه کوچک‌تری از بیماران مبتلا به ملانومای متاستاتیک که ایمنی‌درمانی دریافت می‌کردند، بررسی کردند. از میان آن‌ها، ۴۳ نفر واکسن mRNA کووید دریافت کرده بودند و ۱۶۷ نفر خیر. در میان افراد واکسینه‌نشده، میانگین بقا کمی بیش از دو سال بود، اما در گروه واکسینه‌شده، حتی پس از بیش از سه سال پیگیری هنوز نقطه‌ی میانگین بقا (زمانی که نیمی از بیماران فوت کرده باشند) فرا نرسیده بود.

در آزمایش‌های بعدی بر روی موش‌ها، پژوهشگران به پاسخی رسیدند که به باور آن‌ها مشابه نحوه‌ی عملکرد واکسن در انسان است.

گریپین گفت:

 «این واکسن سیستم ایمنی را به شکلی فوق‌العاده در برابر تومورها فعال می‌کند.»

 یک چراغ راهنما

واکسن‌های مبتنی بر mRNA از پیش نیز یکی از زمینه‌های نویدبخش پژوهش سرطان به‌شمار می‌رفتند. دانشمندان تاکنون واکسن‌های شخصی‌سازی‌شده‌ی سرطان مبتنی بر mRNA طراحی کرده‌اند که برای مقابله با تومورهای منحصر به‌فرد هر فرد ساخته می‌شوند، و نیز واکسن‌هایی که ژن‌های شایع در برخی سرطان‌ها — مانند سرطان پانکراس — را هدف قرار می‌دهند.
(این در حالی است که دولت ترامپ نیمی از بودجه‌ی ۵۰۰ میلیون دلاری تحقیق درباره‌ی واکسن‌های mRNA برای بیماری‌های عفونی را لغو کرده است.)

اگر آزمایش‌های بعدی گریپین نتایج پژوهش اولیه را تأیید کند، این می‌تواند مرحله‌ی تازه‌ای در تحقیقات واکسن‌های mRNA و سرطان رقم بزند.

داروهای ایمنی‌درمانی با تقویت توانایی سیستم ایمنی در مبارزه با سرطان عمل می‌کنند — اغلب از طریق تقویت سلول‌های ایمنی موسوم به سلول‌های T که مهاجمان را مورد حمله قرار می‌دهند، یا با آسان‌تر کردن شناسایی تومورها توسط سلول‌های T.

بخش حیوانی این پژوهش نشان داد که واکسن mRNA کووید باعث می‌شود سیستم ایمنی بیشتر متوجه وجود تومور به عنوان تهدید شود، زیرا سلول‌های سفید خونی موسوم به سلول‌های دندریتیک را تحریک می‌کند. زمانی که سلول‌های دندریتیک خطری را تشخیص می‌دهند، نوعی چراغ راهنما روشن می‌کنند که سلول‌های T را به سمت هدف هدایت می‌کند تا آن را نابود کنند.

با این حال، همه‌ی افراد به‌طور طبیعی سلول‌های T مؤثری برای مقابله با تومورها ندارند — و همین مسئله توضیح می‌دهد چرا ایمنی‌درمانی فقط در بخشی از بیماران سرطانی مؤثر است. در این بیماران، سیستم ایمنی وجود سرطان را تشخیص می‌دهد، اما سلول‌های T آن‌ها قادر به توقف رشد تومور نیستند.

دکتر جف کولر، استاد زیست‌شناسی و درمان‌های RNA در دانشگاه پزشکی جانز هاپکینز، که در این تحقیق دخالتی نداشت، گفت:

 «این فقط یک شانس تصادفی است که آیا شما آن نوع سلول‌های T خاص را دارید یا نه.»

دریافت واکسن mRNA کووید تغییری در این موضوع ایجاد نمی‌کند که آیا فرد آن سلول‌های خاص را دارد یا نه، اما به نظر می‌رسد باعث می‌شود سلول‌های دندریتیک راحت‌تر تومور را به‌عنوان تهدید تشخیص دهند و سلول‌های T موجود را به سمت تومور هدایت کنند. اگر آن سلول‌های T از قبل قابلیت کشتن سلول‌های توموری را داشته باشند، دریافت واکسن پیش از آغاز ایمنی‌درمانی می‌تواند سیستم ایمنی را «پیش‌گرم» کرده و موجب شود درمان سرطان موثرتر عمل کند.

کولر افزود یکی از دلایل اینکه فناوری mRNA ممکن است بهترین ابزار برای ایجاد این پاسخ باشد این است که هر سلول بدن انسان به‌طور طبیعی حاوی mRNA است.

او گفت:

 «ما در واقع داریم از همان فرآیند طبیعی‌ای استفاده می‌کنیم که بدن از قبل به آن مسلط است. شما از سیستم طبیعی بدن خود برای مبارزه با تومورها بهره می‌گیرید.»

دوگان در ادامه گفت احتمال دارد عوامل دیگری نیز در بهبود بقا در میان افراد واکسینه‌شده پیش از درمان نقش داشته باشند. برای مثال، ابتلای به کووید ممکن است بدن افراد واکسینه‌نشده را تضعیف کرده و توانایی آن‌ها در مبارزه با سلول‌های سرطانی را کاهش داده باشد.

او هشدار داد:

 «در گذشته هم مطالعات اولیه‌ای مانند این انجام شده‌اند که نتایج امیدوارکننده‌ای داشتند، اما در مراحل بعدی تأیید نشدند. پیش‌تر هم گاهی از مطالعات گذشته‌نگر فریب خورده‌ایم.»

گریپین نیز با این احتیاط موافق است و گفت:

«این داده‌ها هیجان‌انگیز هستند، اما همه‌ی این یافته‌ها باید در کارآزمایی‌های بالینی فاز ۳ تأیید شوند تا مشخص شود آیا این واکسن‌ها واقعاً باید برای بیماران ما به کار روند یا نه.»

منبع